เจ้าฟ้าจันทรมณฑล “ลูกที่เรารักที่สุด” ของรัชกาลที่ 4

สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล โสภณภควดี กรมหลวงวิสุทธิกระษัตริย์

แรกประสูติออกพระนามตามพระสุพรรณบัตรว่า สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล โสภณภควดี พระองค์เป็นพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 ประสูติแต่สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี ประสูติเมื่อวันอังคารที่ 24 เมษายน พ.ศ. 2398

เจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ เป็นพระขนิษฐา (น้องสาว) ในสมเด็จฯ เจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ (รัชกาลที่ 5) และทรงเป็นพระเชษฐภคินี (พี่สาว) ในสมเด็จฯ เจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี และสมเด็จฯ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ ซึ่งทั้งสี่พระองค์ประสูติแต่สมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี

รัชกาลที่ 4 ทรงรักใคร่เจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ อย่ างมาก ทรงมักพาเจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ ตามเสด็จพระราชดำเนินด้วยหลายครา และโปรดให้ประทับบนตักของพระองค์โดยเสมอ ทรงป้อนพระกระย าหารให้พระราชธิดาด้วยพระองค์เอง และตรัสเรียกเจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ ว่า “นางหนูลูกรำเพย” (รำเพยคือพระนามของสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี)

ดังที่แอนนา เลียวโนเวนส์บันทึกไว้ว่า “สมเด็จเจ้าฟ้าหญิงองค์น้อยผู้งดงามราวเทพธิดา ทรงเป็นที่รักใคร่โปรดปรานของพระองค์หญิงละม่อมและสมเด็จพระราชบิดามาก ตั้งแต่ยังทรงพระเย าว์ สมเด็จพระราชบิดามักโปรดให้ประทับอยู่ใกล้ ๆ เมื่อเวลาเสวยพระกระย าหาร โปรดให้ประทับบนพระเพลา และโปรดให้ตามเสด็จพระราชดำเนินไปไกล ๆ ถึงอยุธย า”


หนังสือของแอนนาน่าจะเป็นหนังสือเพียงไม่กี่เล่มที่บันทึกเรื่องราวของเจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ ไว้ค่อนข้างละเอียด เธออธิบายว่าเจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ สิริโฉมงดงาม พระเนตรดำขลับมีแววอ่อนโยน พระฉวีขาวสอะอาด พระปรางบางใสแดงระเรื่อ มีพระอุปนิสัยเห็นอกเห็นใจคนทั่วไป ร่าเริง แจ่มใส แม้จะมีคนพะเน้าพะนอเอาพระทัยแต่พระองค์มิได้เอาแต่พระทัยพระองค์เอง

ทรงเป็นที่โปรดปรานมากที่สุดในบรรดาพระเจ้าลูกเธอทั้งหลาย เป็นหนึ่งในลูกศิษย์ที่เธอให้ความสนใจเช่นเดียวกับรัชกาลที่ 5 เพราะทั้งสองพระองค์มีพระสติปัญญ าดีและเฉลียวฉลาด โดยเจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ เริ่มเรียนภาษาอังกฤษกับแอนนาเมื่อมีพระชนมายุเพียง 7 พรรษ าเท่านั้น

เจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ โปรดให้แอนนาเล่าเรื่องราวต่าง ๆ ในพระคัมภีร์ไบเบิลให้ฟัง พระองค์ยังได้สิทธิพิเศษเรียนวาดรูปกับแอนนา ในขณะที่เจ้านายเล็ก ๆ พระองค์อื่น ๆ เรียนภาษ าสันสกฤต เพราะเจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ โปรดการวาดรูปและระบายสี

 


ทว่า เมื่อเกิดอหิวาตกโร คระบ าด เมื่อ พ.ศ. 2406 แอนนาได้รับพระราชหัตถเลขาด่วนจากรัชกาลที่ 4 มาถึงที่บ้านของเธอว่า

แหม่มที่นับถือ
ลูกสาวสุดที่รักของเราและนักเรียนที่แหม่มรักป่ วยเป็นอหิวาตกโ รค เธอปรารถนาอย่ างยิ่งที่จะเห็นแหม่มและเรียกหาแหม่มอยู่ตลอดเวลา เราขอร้องให้แหม่มรีบมาพบเธอ เราเกรงว่าการป่ วยครั้งนี้จะร้ายแรงถึงแก่ชีวิ ต เพราะเมื่อเช้ามีคนในวังตา ยไปแล้วสองคน เธอเป็นลูกที่เรารักที่สุด

จากมิตรที่กำลังมีความทุกข์ของแหม่ม
ส.พ.ป.ม. มหามงกุฎ

แอนนารีบร้อนเดินทางมายังพระบรมมหาราชวัง เธอไปถึงห้องประทับของเจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ ที่มีพระอาการไม่สู้ดีนัก นายแพ ทย์แคมพ์เบล สั่นศีรษะให้แอนนาและทำปากขมุบขมิบแต่ไม่เปล่งเสียงบอกเธอว่า “ท่านกำลังสิ้ นพระชนม์” แอนนาได้คลานเข้าไปเข้าเฝ้าใกล้ที่ประทับเจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ ไม่นานพระองค์ก็สิ้ นพระชนม์ แอนนา พระองค์เจ้าละม่อม และข้าทา สบริวารต่างร่ำไห้โศกเศร้า

ไม่มีผู้ใดกล้านำเรื่องนี้ไปกราบทูลรัชกาลที่ 4 จึงได้ขอร้องให้แอนนานำความขึ้นกราบบังคมทูล

“พวกนางข้าหลวงได้พาแอนนาเข้าไปเฝ้าในห้องทรงพระอักษร สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวยังทรงฉลองพระองค์ชุดสีขาวที่ทรงสวมใส่ในงานถวายพระเพลิงพระราชโอรส พระองค์พึ่งเสด็จกลับจากการพระราชทานเพลิงศ พ ขณะที่แอนนาเดินเข้าไปในห้อง เธอพย าย ามที่จะนึกหาคำพูดที่นุ่มนวลในการเพ็ดทูลข่าวร้ายแต่นึกไม่ออก

แต่แล้วแอนนาก็ไม่จำเป็นต้องกราบบังคมทูล เพราะพระองค์ท่านอ่านสีหน้าของเธอออก ทรงยกพระหัตถ์ขึ้นปิดพระพักตร์แล้วกันแสงอย่ างโทมนัส น้ำพระเนตรไหลนองไม่ขาดสาย ดุจหลั่งออกมาจากดวงพระราชหฤทัยที่เคยเข้มแข็งทรงอำนาจไม่ยอมพ่ายแพ้แก่สิ่งใด…

สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงซบพระพักตร์ลงกับพระหัตถ์กันแสงโศกเศร้างถึงพระราชธิดา ทรงเอ่ยพระนามของเจ้าฟ้าหญิงอย่ างอ่อนโยน ราวกับว่าพระราชธิดาองค์น้อยกำลังประทับอยู่บนพระเพลาเช่นเคย…”

 


แอนนาได้ฟังเรื่องราวจากทา สที่มารับตอนออกจากบ้านว่า เจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ เสด็จออกไปดูละครและดอกไม้เพลิง ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระศ พพระเจ้าลูกย าเธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร แต่อหิวาตกโ รคระบา ดมาราว 2-3 สัปดาห์ก่อนแล้ว เป็นโร คที่ระบา ดทุกปี แต่ไม่ใคร่มีใครสนใจ เพราะยังระบา ดไม่ร้ายแรง ซึ่งเป็นไปได้ว่าทรงติดโร คระบา ดเนื่องด้วยเหตุเสด็จออกไปในคราวนี้

เจ้าฟ้าจันทรมณฑลฯ สิ้ นพระชนม์เมื่อวันพฤหัสบดีที่ 14 พฤษภาคม พ.ศ. 2406 พระชนมายุ 8 พรรษ า กระทั่งล่วงมาถึงในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่ รัชกาลที่ 5 โปรดเกล้าฯ สถาปนาพระอัฐิขึ้นเป็น สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าจันทรมณฑล โสภณภควดี กรมหลวงวิสุทธิกระษัตริย์